Một bảng KPI được thiết kế tốt vẫn có thể hỏng ở khâu đánh giá. Cuối kỳ, số liệu về muộn, công thức mỗi người hiểu một kiểu, trưởng phòng ngại chấm thấp, và cuối cùng ai cũng được xếp loại khá. Khi đó KPI chỉ còn là thủ tục.
Bài này tập trung vào phần sau khi đã có bảng KPI: chấm điểm thế nào cho công bằng, quy đổi ra thưởng ra sao, và tổ chức buổi đánh giá để nhân viên nhận kết quả mà không cảm thấy bị áp đặt.
Đánh giá KPI là gì
Đánh giá KPI là quá trình so sánh kết quả thực tế của từng chỉ số với mục tiêu đã thống nhất trong kỳ, tổng hợp thành điểm hiệu suất, rồi dùng điểm đó cho các quyết định như thưởng, điều chỉnh lương, đào tạo hay bố trí lại công việc. Đánh giá KPI khác với đánh giá năng lực: KPI đo kết quả trong một kỳ, năng lực đo khả năng làm việc lâu dài của một người.
Kỳ đánh giá phổ biến là tháng cho các vị trí có kết quả biến động nhanh như bán hàng, quý cho đa số vị trí văn phòng, và năm cho đánh giá tổng hợp gắn với điều chỉnh lương.
Cách tính tỷ lệ hoàn thành từng chỉ số
Chỉ số càng cao càng tốt
Tỷ lệ hoàn thành bằng kết quả thực tế chia mục tiêu, nhân 100. Ví dụ mục tiêu doanh số 400 triệu, thực đạt 360 triệu, tỷ lệ hoàn thành 90 phần trăm.
Chỉ số càng thấp càng tốt
Với số ngày khoá sổ, tỷ lệ lỗi, thời gian phản hồi, tỷ lệ hoàn thành thường tính bằng mục tiêu chia thực tế, nhân 100. Mục tiêu khoá sổ 5 ngày, thực tế 4 ngày, tỷ lệ 125 phần trăm; thực tế 8 ngày, tỷ lệ 62,5 phần trăm. Khi thực tế bằng 0, như không có lỗi nào, phép chia không dùng được; cách xử lý là quy định trước rằng đạt 0 thì nhận mức trần.
Chỉ số dạng đạt hoặc không đạt
Một số chỉ số chỉ có hai trạng thái, như nộp hồ sơ thuế đúng hạn. Cách đơn giản là đạt được 100 phần trăm, không đạt được 0. Nếu muốn mềm hơn, có thể chia theo số lần: năm hồ sơ đúng hạn trên năm là 100, bốn trên năm là 80.
Từ tỷ lệ hoàn thành ra điểm tổng
Điểm tổng bằng tổng các tỷ lệ hoàn thành đã áp sàn và trần, nhân với trọng số. Ví dụ nhân viên bán hàng có bốn chỉ số:
- Doanh số ký mới: hoàn thành 90 phần trăm, trọng số 40, đóng góp 36 điểm.
- Thu hồi công nợ đúng hạn: 110 phần trăm, trọng số 20, đóng góp 22 điểm.
- Cơ hội đủ điều kiện: 60 phần trăm, dưới sàn 70 nên tính 0, trọng số 20, đóng góp 0 điểm.
- Khách cũ mua lại: 100 phần trăm, trọng số 20, đóng góp 20 điểm.
Điểm tổng là 78. Nếu không có mức sàn, chỉ số thứ ba đóng góp thêm 12 điểm và điểm tổng thành 90, trong khi nhân viên này gần như bỏ việc tìm khách mới. Mức sàn giúp điểm phản ánh đúng chỗ yếu.
Quy đổi điểm sang xếp loại
Bảng xếp loại nên công bố từ đầu kỳ, cùng lúc với bảng KPI. Một bảng tham khảo:
- Từ 110 điểm trở lên: xuất sắc.
- Từ 95 đến dưới 110: tốt.
- Từ 80 đến dưới 95: đạt.
- Từ 65 đến dưới 80: cần cải thiện.
- Dưới 65: không đạt.
Một số công ty áp dụng phân phối bắt buộc, như chỉ tối đa 15 phần trăm nhân sự được xếp xuất sắc. Cách này chống việc chấm dễ, nhưng dễ tạo cạnh tranh không lành mạnh ở nhóm nhỏ. Với đội vài chục người, thường dùng cách mềm hơn: ban lãnh đạo xem phân bố điểm của từng phòng và yêu cầu trưởng phòng giải trình nếu cả phòng đều xuất sắc trong khi kết quả chung không tăng.
Ba cách gắn KPI với thưởng và lương
Cách 1: Thưởng KPI theo kỳ
Mỗi vị trí có một mức thưởng mục tiêu. Tiền thưởng thực nhận bằng mức thưởng mục tiêu nhân tỷ lệ điểm, có sàn và trần. Ví dụ mức thưởng mục tiêu quý là một khoản cố định, điểm 90 thì nhận 90 phần trăm khoản đó, điểm dưới 65 không nhận. Đây là cách dễ hiểu và dễ vận hành nhất.
Cách 2: Lương KPI là một phần của tổng thu nhập hằng tháng
Thu nhập tháng chia làm phần cố định và phần biến đổi theo KPI. Cách này phổ biến ở bán hàng. Tỷ lệ phần biến đổi nên tăng dần theo mức độ vị trí kiểm soát được kết quả: nhân viên bán hàng có thể có phần biến đổi lớn, nhân viên kế toán thì nhỏ hoặc không có.
Cách 3: KPI làm căn cứ điều chỉnh lương hằng năm
Điểm KPI trung bình của năm là một trong các căn cứ tăng lương, cùng với năng lực và mặt bằng thị trường. Cách này không tạo biến động thu nhập hằng tháng, phù hợp với vị trí hỗ trợ.
Những điểm pháp lý cần kiểm tra với lương, thưởng KPI
Bộ luật Lao động 2019 có một số điều liên quan trực tiếp. Điều 93 yêu cầu người sử dụng lao động xây dựng thang lương, bảng lương và định mức lao động làm cơ sở tuyển dụng, thoả thuận lương và trả lương. Điều 104 quy định thưởng là khoản người sử dụng lao động thưởng cho người lao động căn cứ vào kết quả sản xuất, kinh doanh và mức độ hoàn thành công việc, và quy chế thưởng do người sử dụng lao động quyết định, công bố công khai tại nơi làm việc sau khi tham khảo ý kiến tổ chức đại diện người lao động nếu có.
Từ đó, vài việc nên làm:
- Viết quy chế lương thưởng có mô tả cách tính KPI, cách quy đổi ra tiền, kỳ chi trả, và công bố cho người lao động.
- Trong hợp đồng lao động, ghi rõ khoản nào là lương theo công việc hoặc chức danh, khoản nào là phụ cấp, khoản nào là thưởng theo kết quả. Cách ghi này ảnh hưởng trực tiếp tới việc khoản đó có tính vào tiền lương đóng bảo hiểm xã hội hay không.
- Quy định về tiền lương làm căn cứ đóng bảo hiểm xã hội đã có thay đổi trong những năm gần đây. Trước khi thiết kế cấu trúc lương KPI, đối chiếu văn bản hiện hành về bảo hiểm xã hội và hỏi ý kiến kế toán hoặc cơ quan bảo hiểm xã hội nơi đóng.
- Thưởng KPI là thu nhập từ tiền lương, tiền công nên thuộc diện tính thuế thu nhập cá nhân theo quy định; cách tính cụ thể xem các bài về thuế thu nhập cá nhân và đối chiếu văn bản hiện hành.
Quy trình một buổi đánh giá KPI
- Chốt số liệu: trong vài ngày đầu kỳ mới, người phụ trách từng nguồn dữ liệu xuất số và gửi cho trưởng phòng. Không chấm khi số chưa chốt.
- Nhân viên tự đánh giá: nhân viên xem điểm tự động, ghi giải thích cho các chỉ số lệch nhiều và đề xuất việc cho kỳ sau.
- Trưởng phòng rà soát: kiểm tra số liệu, xem ghi chú, điều chỉnh nếu có sự kiện bất khả kháng đã được quy định trước là được loại trừ.
- Họp một một: ba mươi phút, nói về hai việc làm tốt nhất, hai chỗ cần cải thiện, và mục tiêu kỳ sau. Không mở đầu bằng con số thưởng.
- Ban lãnh đạo duyệt: xem phân bố điểm toàn công ty, xử lý các trường hợp bất thường.
- Công bố và chi trả đúng lịch đã hứa.
Điều chỉnh vì bất khả kháng phải có quy tắc viết sẵn. Nếu trưởng phòng được tự do cộng trừ điểm theo cảm nhận, toàn bộ hệ thống KPI quay về chấm cảm tính, chỉ khác là có thêm một bảng tính.
Bài học từ việc tự vận hành đánh giá trên phần mềm nội bộ
Alodev tự xây và dùng nội bộ nền tảng ALODEV AIO, có KPI, bảng lương và điểm trách nhiệm cho đội khoảng mười một người. Một số điều rút ra từ quá trình vận hành:
- Tính năng tự động trừ điểm hay tính tiền theo KPI chỉ chạy được khi dữ liệu nền đã đủ. Chưa nhập lương cơ bản của từng người thì cả bảng lương lẫn phần quy đổi điểm ra tiền đều không có căn cứ để chạy. Khi triển khai, việc đầu tiên là kiểm tra dữ liệu nền cho từng người, trước khi bật bất kỳ tự động hoá nào.
- Nhân viên cần xem được cách điểm của mình được tính, từng chỉ số và từng nguồn. Một con số tổng không giải thích được sẽ bị nghi ngờ ngay cả khi nó đúng.
- Thông báo kết quả đánh giá nên đi qua kênh mà nhân viên thực sự đọc. Thông báo trong ứng dụng dễ bị bỏ qua nếu người dùng ít mở ứng dụng; kết quả quan trọng nên được nhắc lại trong buổi họp một một.
Lỗi thường gặp khi đánh giá KPI
- Hiệu ứng gần đây: chấm theo ấn tượng tuần cuối thay vì cả kỳ. Số liệu tự động hạn chế lỗi này.
- Chấm đều tay: ai cũng tốt để tránh va chạm, làm người giỏi mất động lực.
- Đổi luật sau khi đã biết kết quả, như thay trọng số để một người đạt.
- Không có đường khiếu nại: nhân viên không đồng ý với số liệu nhưng không biết hỏi ai.
- Đánh giá xong không có việc tiếp theo: không kế hoạch cải thiện, không đào tạo.
Câu hỏi thường gặp
Đánh giá KPI là gì?
Là việc so kết quả thực tế của từng chỉ số với mục tiêu trong kỳ, tính tỷ lệ hoàn thành, nhân trọng số ra điểm tổng, rồi dùng điểm đó cho các quyết định về thưởng, lương, đào tạo.
Cách tính phần trăm hoàn thành KPI thế nào?
Với chỉ số càng cao càng tốt, lấy thực tế chia mục tiêu nhân 100. Với chỉ số càng thấp càng tốt như tỷ lệ lỗi, lấy mục tiêu chia thực tế nhân 100, và quy định trước cách xử lý khi thực tế bằng 0.
Thưởng KPI là gì?
Là khoản thưởng trả theo mức độ hoàn thành KPI trong kỳ, thường bằng mức thưởng mục tiêu của vị trí nhân với tỷ lệ điểm, có mức sàn và trần. Cách tính nên nằm trong quy chế thưởng được công bố.
Lương KPI có phải đóng bảo hiểm xã hội không?
Phụ thuộc vào cách khoản đó được xác định trong hợp đồng và quy chế lương, là một phần tiền lương hay là tiền thưởng theo kết quả, và vào quy định hiện hành về tiền lương đóng bảo hiểm xã hội. Doanh nghiệp nên đối chiếu văn bản đang có hiệu lực và hỏi cơ quan bảo hiểm xã hội trước khi thiết kế cấu trúc lương.
Bao lâu nên đánh giá KPI một lần?
Hằng tháng với vị trí có kết quả biến động nhanh như bán hàng, hằng quý với đa số vị trí văn phòng, và tổng kết năm để làm căn cứ điều chỉnh lương. Dù kỳ đánh giá dài, số liệu vẫn nên được cập nhật hằng tuần.



