Một công ty thiết kế 8 người có thêm hai 'cộng tác viên' làm từ 9 giờ tới 18 giờ tại văn phòng, dùng máy công ty, nhận việc từ trưởng nhóm mỗi sáng và nhận lương cố định cuối tháng. Giấy tờ ký là 'hợp đồng cộng tác viên', không đóng bảo hiểm. Hai năm sau, một người nghỉ và yêu cầu trợ cấp thôi việc cùng tiền bảo hiểm chưa đóng.
Nhận định của tập này: tên của hợp đồng không quyết định loại hợp đồng; cách làm việc hằng ngày mới quyết định. Nếu công ty quản lý giờ giấc, giao việc và trả lương như với nhân viên thì luật coi đó là hợp đồng lao động, với đủ nghĩa vụ bảo hiểm, phép năm, trợ cấp.
Khoản 1 Điều 13: đặt tên khác vẫn là hợp đồng lao động
Khoản 1 Điều 13 Bộ luật Lao động 2019 định nghĩa hợp đồng lao động là thoả thuận về việc làm có trả công, tiền lương, điều kiện lao động, quyền và nghĩa vụ mỗi bên. Câu thứ hai là câu quan trọng: trường hợp hai bên thoả thuận bằng tên gọi khác nhưng có nội dung thể hiện việc làm có trả công, tiền lương và sự quản lý, điều hành, giám sát của một bên thì được coi là hợp đồng lao động.
Luật Bảo hiểm xã hội 41/2024/QH15 (hiệu lực 01/07/2025) dùng đúng tiêu chí đó ở điểm a khoản 1 Điều 2: người làm việc theo hợp đồng lao động từ đủ 01 tháng trở lên thuộc diện bảo hiểm xã hội bắt buộc, kể cả khi hai bên thoả thuận bằng tên gọi khác nhưng có nội dung trả công và có sự quản lý, điều hành, giám sát. Hai luật khoá nhau: đổi tên hợp đồng không tránh được bảo hiểm.
Hợp đồng dịch vụ thuộc Bộ luật Dân sự 2015 (Điều 513): bên cung ứng thực hiện công việc, bên thuê trả tiền dịch vụ. Điểm khác cốt lõi là bên cung ứng tự tổ chức cách làm và chỉ cam kết kết quả; bên thuê không quản lý giờ, không giao việc từng ngày, không áp nội quy.
Năm câu hỏi để tự rà một hợp đồng cộng tác viên
Không có công thức toán học, cơ quan kiểm tra và toà án nhìn tổng thể cách hai bên làm việc. Năm câu hỏi dưới đây gom các dấu hiệu thường được xem xét khi phân định hai loại hợp đồng.
Một cộng tác viên viết bài nhận đề tài, tự viết ở nhà, gửi bài theo hạn và được trả theo số bài nghiệm thu: phần lớn dấu hiệu nghiêng về hợp đồng dịch vụ. Một 'cộng tác viên' bán hàng ngồi quầy theo ca công ty xếp, chấm công vân tay, nhận lương tháng và bị nhắc nhở khi đi muộn: gần như mọi dấu hiệu nghiêng về hợp đồng lao động, dù trên giấy ghi gì.
- Cộng tác viên đúng nghĩa thường làm theo đầu việc hoặc kết quả, tự chọn thời gian và nơi làm.
- Có thể làm cho nhiều bên cùng lúc và tự chịu công cụ, chi phí đi lại.
- Thanh toán dựa trên biên bản nghiệm thu hoặc số lượng sản phẩm, không trả cố định theo tháng bất kể kết quả.
- Không nằm trong sơ đồ tổ chức, không có quản lý trực tiếp, không bị xử lý kỷ luật lao động.
Ký sai loại hợp đồng tốn tiền ở những đâu
Rủi ro đầu tiên là tiền phạt. Khoản 1 Điều 15 Nghị định 283/2026/NĐ-CP (hiệu lực 10/09/2026) phạt hành vi giao kết không đúng loại hợp đồng lao động và giao kết hợp đồng lao động không bằng văn bản với người làm việc từ đủ 01 tháng, theo số người vi phạm: từ 2 đến 5 triệu đồng với 1 đến 10 người, tăng dần tới 20 đến 25 triệu đồng khi từ 301 người. Đây là mức cho cá nhân; doanh nghiệp gấp đôi. Kèm theo là buộc giao kết đúng loại hợp đồng.
Rủi ro thứ hai lớn hơn nhiều: truy thu. Khi quan hệ được xác định là lao động, doanh nghiệp phải đóng bảo hiểm xã hội, bảo hiểm y tế, bảo hiểm thất nghiệp cho cả thời gian đã làm, kèm tiền chậm đóng; Nghị định 283/2026 còn có các mức phạt riêng cho chậm đóng và trốn đóng tại Điều 43 đến 46. Người lao động còn có thể đòi phép năm chưa nghỉ, trợ cấp thôi việc theo Điều 46 Bộ luật Lao động, và nếu bị cho nghỉ không đúng thủ tục thì là đơn phương chấm dứt trái luật.
Rủi ro thứ ba là thuế. Tiền trả cho người có hợp đồng lao động và tiền trả cho cá nhân không ký hợp đồng lao động được khấu trừ thuế thu nhập cá nhân theo hai cách khác nhau. Luật Thuế thu nhập cá nhân 109/2025/QH15 và văn bản hướng dẫn quy định cách khấu trừ cụ thể; khi đổi loại hợp đồng, kế toán cần tính lại cho đúng từng kỳ.
Khi nào hợp đồng dịch vụ là lựa chọn đúng, và cách soạn cho sạch
Hợp đồng dịch vụ phù hợp khi doanh nghiệp mua một kết quả: thiết kế một bộ nhận diện, dịch một tài liệu, chụp một bộ ảnh sản phẩm, viết 20 bài mỗi tháng theo đề tài được duyệt. Khi soạn, hãy mô tả phạm vi công việc và tiêu chí nghiệm thu, không mô tả giờ giấc; thanh toán theo hạng mục nghiệm thu; không đưa nội quy công ty hay hình thức kỷ luật vào hợp đồng.
Mẫu hợp đồng dịch vụ của ALODEV có các mục phạm vi, tiến độ, nghiệm thu và thanh toán theo kết quả. Nếu rà xong mà quan hệ nghiêng về lao động, cách an toàn là chuyển sang hợp đồng lao động, có thể là hợp đồng bán thời gian theo Điều 32 nếu người đó chỉ làm vài buổi mỗi tuần.
Câu hỏi thường gặp
Hợp đồng cộng tác viên có phải đóng bảo hiểm xã hội không?
Nếu thực chất là hợp đồng lao động từ đủ 01 tháng thì có, theo điểm a khoản 1 Điều 2 Luật BHXH 2024, dù giấy tờ ghi là cộng tác viên. Nếu là hợp đồng dịch vụ đúng nghĩa thì không thuộc diện bảo hiểm bắt buộc qua doanh nghiệp.
Hợp đồng dịch vụ và hợp đồng lao động khác nhau ở điểm nào nhất?
Khác ở sự quản lý, điều hành, giám sát. Hợp đồng lao động có một bên quản lý cách làm và giờ làm của bên kia; hợp đồng dịch vụ chỉ thoả thuận kết quả, bên cung ứng tự tổ chức công việc.
Cộng tác viên làm dưới 1 tháng có cần hợp đồng văn bản không?
Với hợp đồng lao động dưới 01 tháng, khoản 2 Điều 14 cho phép giao kết bằng lời nói, trừ vài trường hợp như lao động chưa đủ 15 tuổi hay giúp việc gia đình. Với hợp đồng dịch vụ, vẫn nên lập văn bản để có căn cứ thanh toán và nghiệm thu.
Đã ký sai loại hợp đồng thì sửa thế nào?
Ký hợp đồng lao động đúng loại, đăng ký bảo hiểm và tính lại phần bảo hiểm của thời gian đã làm với cơ quan bảo hiểm xã hội. Nên nhờ người có chuyên môn tính khoản truy đóng trước khi làm việc với người lao động.
Thực tập sinh có phải ký hợp đồng lao động không?
Sinh viên thực tập theo chương trình của trường thường không phải; nhưng nếu 'thực tập' mà làm việc thật, có lương và chịu quản lý như nhân viên thì dễ bị coi là quan hệ lao động. Tuyển người vào tập nghề tại doanh nghiệp theo Điều 61 thì tối đa 03 tháng, không thu học phí.
