Chủ một công ty 12 người thường gặp luật lao động theo cách không dễ chịu: một nhân viên nghỉ ngang và đòi trợ cấp, một đợt thanh tra hỏi sổ quản lý lao động, hay một kế toán mới hỏi tăng ca Chủ nhật trả bao nhiêu. Lúc đó mở Bộ luật Lao động 2019 ra thì thấy 17 chương, 220 điều, và không biết bắt đầu từ đâu.
Nhận định của tập mở đầu series: doanh nghiệp nhỏ không cần thuộc cả bộ luật, chỉ cần thuộc khoảng 20 điều gắn với vòng đời một nhân viên, và biết những điều đó đã bị sửa ở đâu. Bài sắp 20 điều theo thứ tự việc thật xảy ra: tuyển, ký, thử việc, giờ làm, trả lương, kỷ luật, cho nghỉ. Các tập sau đi sâu từng điều.
Bộ luật Lao động 2019 còn hiệu lực, nhưng đã có ba luật sửa đổi
Bộ luật Lao động số 45/2019/QH14 được Quốc hội thông qua ngày 20/11/2019, có hiệu lực từ 01/01/2021 và thay Bộ luật Lao động 2012. Bản gốc ký số đăng trên trang văn bản của Chính phủ vẫn là văn bản nền. Tại ngày tra 26/09/2026, chưa có bộ luật lao động mới thay thế.
Từ năm 2025 tới nay, ba luật chuyên ngành đã sửa vài điều của bộ luật. Văn phòng Quốc hội gom lại trong Văn bản hợp nhất số 18/VBHN-VPQH ngày 12/02/2026. Với doanh nghiệp nhỏ, ba chỗ sửa đáng biết là:
- Luật Công nghiệp công nghệ số 71/2025/QH15 (hiệu lực 01/01/2026) bổ sung khoản 8a Điều 154: nhân lực công nghiệp công nghệ số chất lượng cao thuộc diện không cấp giấy phép lao động.
- Luật Giáo dục nghề nghiệp 124/2025/QH15 (hiệu lực 01/01/2026) sửa Điều 59 và Điều 61: tập nghề để làm việc cho doanh nghiệp tối đa 03 tháng, không được thu học phí người học.
- Luật Dân số 113/2025/QH15 (hiệu lực 01/07/2026) sửa khoản 1 Điều 139: sinh con thứ hai, lao động nữ được nghỉ thai sản 07 tháng.
Ngoài ba luật trên, Nghị quyết 28/2026/QH16 (hiệu lực 01/07/2026) lấy ngày 24/11 hằng năm làm Ngày Văn hoá Việt Nam, người lao động được nghỉ và hưởng nguyên lương. Một dự án Luật sửa đổi Bộ luật Lao động để đưa ngày này vào Điều 112 đã được Ủy ban Thường vụ Quốc hội cho ý kiến ngày 04/09/2026 và dự kiến trình kỳ họp tháng 10/2026. Khi bạn đọc bài này, hãy kiểm lại dự án đó đã được thông qua chưa và hiệu lực từ ngày nào.
Nghị định đi kèm: bộ văn bản cần giữ trong máy phòng nhân sự
Bộ luật chỉ nói nguyên tắc; con số cụ thể nằm ở nghị định. Nghị định 145/2020/NĐ-CP hướng dẫn phần lớn các điều về hợp đồng, giờ làm, làm thêm, kỷ luật và nội quy, vẫn còn hiệu lực sau các lần sửa bởi Nghị định 35/2022, 10/2024 và 129/2025. Bộ Nội vụ đang lấy ý kiến một dự thảo sửa Nghị định 145 (đăng tháng 07/2026); tại ngày tra, dự thảo chưa được ban hành.
Thay đổi lớn nhất năm 2026 là mức phạt: Nghị định 283/2026/NĐ-CP ký ngày 15/07/2026, hiệu lực từ 10/09/2026, thay Nghị định 12/2022/NĐ-CP. Mức phạt ghi trong nghị định là mức cho cá nhân; theo khoản 2 Điều 7, doanh nghiệp bị phạt gấp đôi. Vi phạm xảy ra và kết thúc trước 10/09/2026 thì vẫn áp nghị định cũ.
20 điều theo vòng đời một nhân viên
Bảng dưới xếp 20 điều theo thứ tự việc xảy ra trong công ty. Cột cuối là câu hỏi mà chủ doanh nghiệp nên trả lời được mà không cần mở luật.
| Giai đoạn | Điều | Nội dung | Câu cần trả lời được |
|---|---|---|---|
| Tuyển | Điều 3 khoản 8, Điều 8 | Phân biệt đối xử, hành vi bị cấm | Tin tuyển dụng có câu nào loại người vì giới, tuổi, hôn nhân không? |
| Tuyển | Điều 11, Điều 16, Điều 17 | Tuyển dụng, thông tin phải cung cấp, việc không được làm | Có đang giữ bằng gốc hay thu tiền cọc của ai không? |
| Ký | Điều 13, Điều 14 | Hợp đồng lao động và hình thức | Người làm từ 1 tháng trở lên đã có hợp đồng văn bản chưa? |
| Ký | Điều 20 | Hai loại hợp đồng, tối đa 36 tháng | Hợp đồng xác định thời hạn đã ký lần thứ mấy? |
| Thử việc | Điều 24 đến 27 | Thử việc, thời gian, lương 85%, kết thúc | Đã báo kết quả thử việc cho người sắp hết hạn chưa? |
| Quản lý | Điều 12 | Sổ quản lý lao động, khai trình | Sổ quản lý lao động có đủ người, đủ nội dung không? |
| Giờ làm | Điều 105, 106, 107 | Giờ làm bình thường, ban đêm, làm thêm | Ai đang làm thêm quá 40 giờ trong tháng? |
| Nghỉ | Điều 109, 111, 112, 113 | Nghỉ giữa giờ, hằng tuần, lễ Tết, phép năm | Phép năm còn lại của từng người là bao nhiêu? |
| Lương | Điều 90, 97, 98 | Tiền lương, kỳ trả, lương làm thêm | Lương thấp nhất trong bảng có dưới lương tối thiểu vùng không? |
| Lương | Điều 102 | Khấu trừ lương tối đa 30% | Có đang trừ lương vì đi muộn không? |
| Kỷ luật | Điều 118, 122, 124, 127 | Nội quy, trình tự, hình thức, hành vi cấm | Nội quy có đăng ký chưa nếu từ 10 người? |
| Nghỉ việc | Điều 35, 46, 48 | Báo trước, trợ cấp thôi việc, thanh toán 14 ngày | Người nghỉ hôm nay được trả đủ trong bao nhiêu ngày làm việc? |
Bảng gộp 20 điều thành 12 dòng vì nhiều điều đi theo cặp. Nếu chỉ có thời gian đọc năm điều, hãy đọc Điều 13 (thế nào là hợp đồng lao động), Điều 25 (thời gian thử việc), Điều 107 (làm thêm giờ), Điều 118 (nội quy) và Điều 48 (thanh toán khi nghỉ việc). Đó là năm chỗ các vụ tranh chấp của doanh nghiệp nhỏ thường bắt đầu.
Năm điều doanh nghiệp nhỏ hay làm sai dù không cố ý
- Gọi người làm cố định là cộng tác viên để khỏi ký hợp đồng lao động. Khoản 1 Điều 13 nói rõ: thoả thuận có trả lương và có sự quản lý, điều hành, giám sát thì là hợp đồng lao động dù đặt tên gì. Một tập riêng của series đi sâu chuyện này.
- Phạt tiền nhân viên đi muộn, làm hỏng đồ. Điều 127 cấm phạt tiền, cắt lương thay cho kỷ luật; Điều 102 chỉ cho khấu trừ lương để bồi thường thiệt hại tài sản và không quá 30% lương thực trả sau thuế, bảo hiểm.
- Cho thử việc hai lần hoặc kéo thử việc thêm một tháng 'để xem thêm'. Điều 25 chỉ cho thử việc một lần cho một công việc. Nghị định 283/2026 phạt hành vi này từ 2 đến 5 triệu đồng với cá nhân, gấp đôi với doanh nghiệp.
- Tăng ca theo thông báo nhóm chat, không hỏi từng người. Điểm a khoản 2 Điều 107 bắt buộc có sự đồng ý của người lao động; huy động làm thêm khi không có đồng ý bị phạt từ 20 đến 25 triệu đồng với cá nhân theo khoản 3 Điều 24 Nghị định 283/2026.
- Giữ lương tháng cuối của người nghỉ việc cho tới khi 'bàn giao xong'. Khoản 1 Điều 48 cho tối đa 14 ngày làm việc để thanh toán, chỉ vài trường hợp đặc biệt mới được kéo dài tới 30 ngày.
Công cụ đi kèm và cách dùng series này
Series đọc theo tình huống, mỗi tập một câu hỏi thật: được thử việc bao lâu, tăng ca tối đa bao nhiêu giờ, nhân viên người nước ngoài cần giấy tờ gì. Tập nào cần tính toán thì kèm công cụ miễn phí trên trang /lab của ALODEV. Ví dụ, khi một nhân viên làm lâu năm nghỉ việc, công cụ tính trợ cấp thôi việc trừ thời gian đã đóng bảo hiểm thất nghiệp và làm tròn tháng lẻ theo Điều 46.
Các mẫu văn bản đã soạn theo Bộ luật Lao động 2019 nằm ở thư viện mẫu: mẫu hợp đồng lao động, mẫu hợp đồng thử việc, mẫu nội quy công ty. Ngày nghỉ lễ và ngày công chuẩn từng tháng tra ở lịch lao động.
Câu hỏi thường gặp
Năm 2026 có Bộ luật Lao động mới không?
Không, văn bản đang áp dụng vẫn là Bộ luật Lao động 45/2019/QH14. Năm 2025 và 2026 có ba luật sửa một số điều (công nghệ số, giáo dục nghề nghiệp, dân số), được hợp nhất trong Văn bản hợp nhất 18/VBHN-VPQH; dự án sửa tiếp đang trình Quốc hội.
Công ty dưới 10 người có phải làm nội quy lao động không?
Có ban hành nội quy, nhưng không bắt buộc bằng văn bản và không phải đăng ký. Điều 118 chỉ bắt buộc nội quy văn bản từ 10 người; dưới 10 người, khoản 1 Điều 69 Nghị định 145/2020 yêu cầu nội dung kỷ luật và trách nhiệm vật chất phải thoả thuận trong hợp đồng lao động.
Nghị định 12/2022 về xử phạt lao động còn dùng được không?
Không, từ 10/09/2026 Nghị định 283/2026/NĐ-CP thay Nghị định 12/2022. Hành vi vi phạm đã xảy ra và kết thúc trước ngày đó thì vẫn xử theo văn bản có hiệu lực lúc vi phạm.
Mức phạt ghi trong Nghị định 283/2026 là cho ai?
Là mức cho cá nhân; doanh nghiệp bị phạt gấp 2 lần theo khoản 2 Điều 7. Hộ kinh doanh bị xử phạt như cá nhân theo khoản 3 Điều 7.
Tra văn bản lao động chính thức ở đâu?
Bản gốc ký số ở vanban.chinhphu.vn và Công báo; toàn văn nghị định mới thường đăng ở xaydungchinhsach.chinhphu.vn. Trang tổng hợp như thư viện pháp luật tiện tra cứu nhưng nên đối chiếu với bản gốc khi áp dụng.
